architectuur voor imaginaire mensen

 

Op de Belgische tv werd een documentaire herhaald over Oscar Niemeyer, de Braziliaanse architect die op 104-jarige leeftijd overleed. Dan heb je wel wat meegemaakt, maar in de documentaire van een paar jaar geleden kwam de oude communist niet verder dan een met een verbazingwekkende ernst gebracht: ‘Het leven is lachen en huilen.’ Waarin hij ongetwijfeld gelijk heeft, al kan je er nog wel wat andere werkwoorden aan toevoegen denk ik, maar ik moest bij wijze van tegengif meteen denken aan Nescio’s ‘Het leven heeft mij, Goddank, bijna niets geleerd’.

Ik had Niemeyers werk altijd met milde belangstelling langs zien komen zonder er lang bij stil te staan – o ja, Brasilia; natuurlijk, die kathedraal, en die ministeries daar; o kijk, dat moderne kunst-museum van een paar jaar geleden dat lijkt op een brede Euromast zonder mast – maar nu ik het allemaal achter elkaar langs zag komen, begon ik langzaam een hekel aan het werk van de man te krijgen. Ook omdat hij later nóg eens ernstig over die lach en die traan begon. (Nescio: ‘Het leven heeft me veel geleerd, zegt de oue sok.’)

Wat hij in zijn lange carrière heeft ontworpen ziet er op het eerste gezicht vaak verleidelijk uit maar het is imponeren op een bijna kinderlijke manier, en wat moet hij het mensen met pleinvrees moeilijk hebben gemaakt:

University-of-Constantine-Algiers-Algeria-by-Oscar-Niemeyer

(boven: Brasilia, onder: Constantine universiteit, Algerije)

Niemeyer heeft samengewerkt met Le Corbusier, en hoewel diens architectuur er iets serieuzer uitziet, leidt hij aan dezelfde kwaal als de Braziliaan: ze bouwen niet voor mensen, maar voor een ideologie. Ze bouwen voor mensen die niet bestaan, of: voor mensen die alleen in hun verbeelding bestaan.

Dat trof me toen ik een paar geleden een documentaire zag over Corbusiers Unité d’Habitation in Marseille, een betonnen wooncomplex waarvan ook andere versies bestaan en dat een belangrijke plaats inneemt in een ontwikkeling die overal in de westerse wereld leidde tot hoogbouwwijken die bij uitstek geschikt bleken om in getto’s te veranderen. Veel van die wijken zijn inmiddels dan ook gesloopt. Zie de Bijlmermeer. (Een menselijker voorbeeld is het Plan Van Gool in Amsterdam-Noord, dat er nog steeds staat.)

450px-Unite_d'Habitation,_Marseille (wikipedia)

(Unité d’Habitation, Marseille)

In die documentaire over de Unité d’Habitation ging het niet over gettovorming. Het was een film over de eerste generatie bewoners, jonge Fransen uit de middenklasse zo te zien, als het al geen acteurs waren, pijprokende mannen met truien, vrouwen die met hun jonge kinderen opgewekt gebruik maakten van alle nieuwigheden die het complex hen bood.

Het was een vreemd gezicht. Je zag wat hier werd uitgevonden: moderne mensen die zich vrijwillig onderwerpen aan een vooruitstrevende architectuur die je het gevoel geeft dat je deel uitmaakt van iets groters. Vriendelijke, redelijke mensen die zich modern kleden, niet schreeuwen en niet van harde muziek houden, en die een boekenkastje hebben met voorgeschreven literatuur. Progressieve mensen met een schuldgevoel tegenover de rest van de wereld, mensen die denken dat ze zich los moeten maken van oude vormen en gedachten en opnieuw moeten beginnen, en dat dan een betere wereld oplevert; mensen die het niet erg vinden dat ze allemaal in identieke appartementen wonen en het ook niet erg zouden vinden als iedereen hetzelfde type auto reed en er maar één merk pindakaas te koop was, mensen die ervan overtuigd zijn dat teveel individualisme alleen maar leidt tot nietsontziend kapitalisme. Ook al hebben ze nooit bestaan, je ziet ze nog wel eens in kleurenfilms die in de jaren zestig en zeventig in Oost-Duitsland zijn opgenomen. Het zijn de imaginaire bewoners van een imaginair Oost-Duitsland.

En imaginair of niet, ik herken ze meteen, ik ken ze nog van vroeger, want ze hebben onmiskenbaar iets van de progressieve protestanten die ik de jaren zeventig en tachtig tegenkwam. Ik heb een (niet geheel gemeend) zwak voor ze, ik ben zelf een tijd lang zo iemand geweest in de periode dat ik van het zwarte-kousengeloof was afgevallen maar God nog niet helemaal dood durfde te verklaren.

Misschien was ik nog steeds zo iemand geweest als ik wat evenwichtiger in elkaar had gezeten en in een vrijzinniger kerk was grootgebracht dan de Gereformeerde Gemeenten in Nederland en Noord-Amerika; dan was de noodzaak om God dood te verklaren vast minder geweest, de God van progressieve protestanten was tenslotte altijd al imaginair.

Maar goddank ben ik daaraan ontsnapt. Toch geloof ik niet dat ik alle sporen van dat vage en brave linksige protestantisme helemaal uit heb kunnen wissen. Helemaal ontsnappen doe je nooit. Zo heb ik nog steeds een vreemd en onverklaarbaar zwak voor die betonnen architectuur. Als nou alleen maar de bijpassende mensen ooit hadden bestaan, dan had het nog wat kunnen worden. Het vage gevoel dat wij het zijn die tekort schoten, en niet de planners, de architecten.

Het was dan ook pure godsdienst. Je ziet de tekeningen en de promotiefilmpjes voor je – betonnen hoogbouwwijken waar het altijd mooi weer is, met veel parkachtig groen en wandelpaden waaroverheen imaginaire Oost-Duitse kerngezinnen lopen, lachend, balspelend, onderin de flats glanzende zelfbedieningswinkels en altijd fonkelnieuw blijvende voorzieningen. Het is een hiernamaals waar alle strijd gestreden is, alle zorgen uitgebannen zijn en eindelijk de juiste medicijncocktail is uitgevonden. Het was de hemel op aarde, het heeft daadwerkelijk bestaan maar het was niet voor ons. Er hadden vliegende schotels moeten landen met mensen die er wel bij pasten en die in al die wijken waren getrokken, zingend en balspelend, ze leken op ons, maar ze waren ons niet.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in kunst en getagged met , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s