‘men raadde mij aan een hond te nemen’

barnes, levels of life

De recensie van Levels of Life van Julian Barnes, die ik schreef voor NRC Handelsblad (5 april 2013)

 

De Britse krant The Telegraph wijdde er op haar site een nieuwsbericht aan: ‘Julian Barnes: ik overwoog zelfmoord na de dood van mijn vrouw.’ Subtiel is het niet, maar in ieder geval baseerde de krant zich op een betrouwbare bron, namelijk Levels of Life, het nieuwe boek van Barnes. Dat boek bestaat uit drie delen, en in het laatste deel beschrijft Barnes wat hij doormaakte na de dood van zijn echtgenote.

Die echtgenote, Pat Kavanagh, was een bekende literair agent. Ze stierf in 2008, ongeveer een maand nadat bij haar een hersentumor was geconstateerd. Eerder dat jaar was Niets te vrezen verschenen, waarin Barnes zijn eigen doodsangsten beschreef. Dat boek begon met de zin: ‘Ik geloof niet in God, maar ik mis hem.’ In het derde deel van Levels of Life keert die gedachte terug. ‘Toen we God vermoordden – of verbanden – vermoordden we ook onszelf. Zonder God geen hiernamaals, alleen maar dood.’

Misschien wekt dit de indruk dat Barnes (die in 2011 de Booker Prize won met zijn roman Alsof het voorbij is) zijn relaas heeft volgestopt met filosofisch-religieuze beschouwingen. Dat is niet zo, het staat vol met rouw; verbeten, koppige, aangrijpende rouw.

Maar voor het zover is, leidt Barnes zijn lezers eerst door twee stukken over negentiende-eeuwse ballonvaarders. De combinatie ballonvaarders en bijna onbeschrijflijke rouw wekt aanvankelijk enige verbazing, maar er zit wel degelijk systeem in dit boek.

Dat blijkt al uit de eerste zinnen van de drie delen: die zijn elk voor zich een variatie op het thema dat de wereld verandert wanneer twee zaken worden samengevoegd die eerder waren gescheiden. In het eerste deel, The Sin of Height, is het de combinatie van ballonvaart en fotografie die het heersende wereldbeeld verandert. Pionier van de luchtfotografie is Felix Tournachon, die onder zijn artiestennaam Nadar beroemd zou worden met portretfoto’s van kunstenaars als Baudelaire en Sarah Bernhardt. Behalve fotograaf is Nadar ook een enthousiast ballonvaarder. Zijn experimenten met luchtfotografie verlopen moeizaam, niet in de laatste plaats omdat het procedé vereist dat hij in de mand van de ballon een volledig ingerichte donkere kamer mee naar boven neemt. Maar hij zet door, en uiteindelijk slaagt zijn missie: voor het eerst ziet de mens de wereld van bovenaf. God is dood, maar we hebben ons zijn perspectief toegeëigend; en getuige de ballonongelukken die Barnes beschrijft, is dat niet zonder gevaar.

Om de bron van dat gevaar te tonen, maakt Barnes een uitstapje naar het werk van een andere kunstenaar. In 1878 maakte Odilon Redon zijn beroemde houtskooltekening van een ballon die bestaat uit een opengesperd menselijk oog. Barnes ziet die tekening als een verbeelding van de ballonvarende mens die het oog van God wil imiteren. Een zuiverende werking heeft die nabootsing niet: aan de onheilspellende sfeer die het schilderij uitstraalt, leest Barnes af dat de mens zijn zonden en schuld meeneemt naar boven, alsof we Icarussen zijn die op elk moment voor onze hoogmoed kunnen worden gestraft. Genade ligt elders: Barnes besteedt ook aandacht aan Nadar als liefhebbende echtgenoot, die meer dan twintig jaar lang zijn vrouw verzorgt nadat die een beroerte heeft gekregen.

In dit eerste deel is een bijrol weggelegd voor de Engelse avonturier, ballonvaarder en excentriekeling Fred Burnaby. In het tweede deel, On the Level, mag hij de hoofdrol spelen. Burnaby krijgt een romance met Sarah Bernhardt, maar de bekende actrice breekt zijn hart. Hij wil met haar trouwen, zij wisselt hem in voor een ander. De genade van een langdurig verbond is hem, in tegenstelling tot Nader, niet gegund.

Burnaby en Bernhardt hebben echt bestaan, maar hun affaire heeft Barnes verzonnen. Het gaat Barnes in Levels of Life dan ook niet in de eerste plaats om de geschiedenis en de anekdotiek, er staat veel meer op het spel. De eerste twee delen van het boek worden verteld op de bekende, aangename Barnes-wijze: beheerst, plezier scheppend in onbekende aspecten van de geschiedenis en altijd met een francofiele inslag. Maar het onderliggende idee is duidelijk: er is geen garantie op een goede afloop als twee zaken of personen worden samengevoegd, hoe mooi de combinatie ook kan zijn: je loopt altijd de genadeloze kans dat je in al je hoogmoed verongelukt of alleen verder moet. En zo bereidt Barnes zijn lezers voor op het aan rouw gewijde slotdeel, The Loss of Depth.

Barnes verwoordt zijn ontreddering in fragmenten. Hij leeft in een cocon van rouw. Hij is teleurgesteld in vrienden die niet weten hoe ze moeten reageren en maakt zich kwaad om goedbedoelde adviezen. (‘Men raadde mij aan een hond te nemen.’) Hij blijft met zijn overleden vrouw in gesprek. Hij merkt dat hij opeens van opera gaat houden, met name van Glucks opera over Orfeus die zijn geliefde uit het dodenrijk wil halen. En inderdaad, al vrij snel na de dood van Pat begint hij aan zelfmoord te denken. Hij heeft ook al een idee hoe hij het zou doen: ‘Een heet bad, een glas wijn naast de kranen, en een uitzonderlijk scherp Japans vleesmes.’ Maar hij heeft ook een argument om het niet te doen: hij beseft dat hij de voornaamste ‘herinneraar’ is van zijn vrouw. Bij zijn dood verdwijnen die herinneringen en sterft ze voor een tweede keer.

De ontreddering, de noodzaak om erover te schrijven en het fragmentarische proza dat daarvan het resultaat van is, doen denken aan ‘rouwboeken’ als Het jaar van magisch denken van Joan Didion en Logboek van een onbarmhartig jaar van Connie Palmen. Maar er is ook verschil met andere boeken uit dit genre: Barnes meldt vrijwel niets over de ziekbed van zijn partner en haalt geen herinneringen aan hun gedeelde verleden op. Hij schrijft dat er een blokkade in zijn geheugen zit en dat hij alleen duidelijke herinneringen heeft aan hun laatste huwelijksjaar. Toch kan dat de afwezigheid van de overledene niet helemaal verklaren. Onwillekeurig krijg je de indruk dat hij haar niet wil delen met zijn lezers, dat hij haar voor zichzelf wil houden. Dat zorgt voor een ongemakkelijk gevoel: want waarom wil hij dan wel zijn rouw met ons delen?

Dat doet hij om zijn bestaan weer van ordening te voorzien. Rouw stopt de tijd en zorgt ervoor dat alle dagen op elkaar lijken. Rouw doet alle patronen uit het leven verdwijnen. Maar Barnes weet dat het belangrijk is dat hij als schrijver blijft geloven in de patronen die met woorden in het leven kunnen worden geroepen. Dat is wat hij hier probeert. Je ziet hoe hij worstelt, je ziet tegelijkertijd hoe hij zich wil overgeven aan de statische, ordeloze rouw. Zijn beheerste toon krijgt er in dit deel een schrijnende dimensie bij, doordat de hopeloosheid en uitzichtloosheid erdoor worden benadrukt; er valt immers niets te beheersen, het leed is letterlijk niet te overzien.

De twee stukken over ballonvaart ben je op dit moment allang vergeten. Alsof Barnes dat ook beseft, verwerkt hij in dit laatste deel hier en daar vergelijkingen die refereren aan tragische zaken die in die delen aan de orde kwamen. In de meeste gevallen komt dat geforceerd over. De eerste delen schiepen een associatief kader dat ons voorbereidde op het laatste deel, maar eenmaal daar aanbeland, blijkt dat deel zoveel urgenter dan de eerdere stukken, dat elke poging ze met elkaar te verbinden algauw iets potsierlijks krijgt.

In de laatste pagina’s blijkt dat het statische karakter van rouw relatief is. Dingen veranderen. Barnes praat nog steeds met zijn overleden vrouw, maar hoe langer ze dood is, hoe minder ze kan meepraten over lopende zaken. Hij huilt niet meer elke dag. Hij kan weer een boek lezen. Maar als er al sprake is van vooruitgang, dan ziet hij dat niet als een prestatie van hemzelf. Rouw is geen heroïsche strijd, iets dat je kunt overwinnen. Het is eerder iets als een ziekte, die je moet uitzitten en die op een gegeven moment zijn interesse in je verliest.

 

 

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in lezen, recensie en getagged met , , , . Maak dit favoriet permalink.

Een reactie op ‘men raadde mij aan een hond te nemen’

  1. Lammert Voos zegt:

    Dank. ga ik lezen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s