op zoek naar gelijkgestemden

P1010727

Wat losse gedachten naar aanleiding van het pleidooi voor het lezen dat Christiaan Weijts gisteren in nrc-next publiceerde (zie hier).

Ik ben bij voorbaat geneigd dergelijke artikelen sceptisch te benaderen,  maar de titel ‘Wie niet leest, leeft maar één keer’ ontwapende me enigszins. ‘Dat is waar! Dat is heel goed gezegd!’, om Agent 327 te citeren. Maar toch: het zijn lezers die dergelijke stukken moeten schrijven, niet schrijvers. En als wij het doen, moeten we erbij zetten dat we voor onze eigen winkel staan te pleiten. Niet dat schrijvers die dit soort stukken maken, te kwader trouw zijn, maar er zit iets aards aan hun verheven argumenten. Aan de andere kant: schrijvers zijn natuurlijk ook lezers. Misschien wel de laatste lezers die straks overblijven. O brave new world waarin we elkaars boeken lezen, als een subcultuur die al zijn verbindingen met de buitenwereld is kwijtgeraakt.

Het gaat in pleidooien als dat van Weijts nooit om de puur esthetische ervaring van het lezen. Lezen is altijd góed voor je. ‘Lezen vergroot ons vermogen tot voelen en denken,’ schrijft Weijts. ‘Lezen vormt en schept ons wereldbeeld.’ Als ik op mijn eigen ervaringen afga, geldt dat vooral voor het lezen van non-fictie. ‘Literatuur hamert doorgaans op de achterkant van de façade, stelt zekerheden ter discussie, geeft ons precies het soort conflicten waar we in het dagelijks leven met een grote boog omheen lopen.’ Dat geldt natuurlijk ook voor film en tv-series, maar bij literatuur maak je volgens Weijts meer gebruik van je verbeelding dan bij film, waar je nooit meer bent dan een toeschouwer. Bij literatuur zie je de personages van binnenuit: ‘Literatuur is […] de enige kunstvorm waarin je rechtstreeks tot het bewustzijn van iemand anders doordringt. […] Ik ken Henri Osewoudt, Emma Bovary en Nathan Zuckerman intiemer dan veel van mijn vrienden.’

Ik niet. Het gaat ook niet om de personages. Wie ik leerde kennen toen ik De donkere kamer van Damokles, Madame Bovary en de Zuckermann-romans las, waren niet Henri Osewoudt, Emma Bovary en Nathan Zuckermann, maar W.F. Hermans, Gustave Flaubert en Philip Roth. Het bewustzijn waar je als lezer in doordringt, is dat van de schrijver. Het is zíjn wereldbeeld waaraan je als lezer je eigen wereldbeeld slijpt. Lezen is een zoektocht naar gelijkgestemden – of de herkenning nu direct plaatsvindt, of door middel van knagende irritatie die je noodzaakt je eigen wereldbeeld op de helling te zetten; en die gelijkgestemden zijn niet de personages, maar de schrijvers. Lezen is een solitaire manier van vrienden maken.

Zeker, je kan je ervaringen delen met andere lezers, die ook gelijkgestemden kunnen worden, maar dan toch gelijkgestemden van een andere, meer onvolmaakte orde. Als je met lezen vrienden wilt maken, dan toch vooral vrienden op afstand, imaginaire vrienden die niet rechtstreeks tot je spreken, maar door middel van hun fictie. Lezen is het ontcijferen van boodschappen van gene zijde, de zijde van de schrijvers. Lezen is het kraken van codes.

Het esthetische genot dat lezen kan  opleveren (en dat je zou kunnen vergelijken met het luisteren naar muziek), mag best meer nadruk krijgen in dergelijke discussies, maar inderdaad, lezen kan je vormen en verrijken wanneer je de moeite neemt door middel van fictie in contact te treden met schrijvers. Maar lezen kan ook afdoen aan je persoonlijkheid: zie bijvoorbeeld al die lezers (onder wie ook schrijvers) die zich in hun uitingen routinematig overgeven aan een vorm van ironie waarin vagelijk de echo van Reve doorklinkt. Of denk aan al die vermoeiende mensen die zich uiten in een columnistenidioom, vol grappige observaties en meningen en gevatheden – vrijwel iedereen is tegenwoordig een columnist in het diepst van zijn gedachten. Laten we de nadelen van het lezen niet uit het oog verliezen. Lezen leidt tot epigonisme. Wie heeft er wat aan wanneer het wereldbeeld dat je je door lezen eigen maakt, tweedehands is? ‘Lezen is actief scheppen,’ schrijft Weijts. Maar je schept wel binnen een domein dat door de schrijver is bepaald.

Nog iets: het zijn altijd de klassieke titels die in dergelijke discussies opduiken. Als we het alleen met die bekende titels kunnen redden, dan zijn we gauw klaar. Maar we moeten blijven lezen, en dat komt natuurlijk omdat er schrijvers zijn. Ze doen hun best, terwijl ze er (voor het overgrote deel) nauwelijks van kunnen rondkomen – wie zijn wij om ze voor het hoofd te stoten? Lezen is een vorm van beleefdheid.

Er is veel voor lezen te zeggen. Als ik van eigen ervaringen mag uitgaan: lezen vergroot je concentratie. Lezen troost. Lezen kan je rustig maken, en minder somber. En natuurlijk willen we niet de enigen zijn die lezen; het is nooit prettig om onderdeel uit te maken van een cultuur die verdwijnt. Maar mensen die niet willen lezen, moeten maar wat anders gaan doen. Als ze daarmee slechter af zijn, is dat vervelend voor ze. Iedereen  moet lezen? De enigen die moeten lezen, zijn wijzelf.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in lezen en getagged met , , , , , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

3 reacties op op zoek naar gelijkgestemden

  1. Robert Gillesse zegt:

    Mooi stuk! Het idee inderdaad dat lezen altijd een gezonde maaltijd is. In de 18e eeuw begrepen ze al dat Markies de Sade lezen niet persé leidt tot een verbeterde persoonlijkheidsstructuur. En er is naast pure schoonheidsbeleving (waarom hoor je inderdaad altijd zo weinig over – is dat iets typisch Nederlands dat altijd alles “nuttig” moet zijn?) ook nog zoiets als plat of puur vermaak. Grootste deel wat wordt uitgegeven valt neem ik aan toch in deze categorie,

  2. Aly Freije zegt:

    goed stuk; lezen kan mij brengen naar nieuwe ervaringen en bewondering voor schrijvers en hun beeldend vermogen en lezen bevredigt ook mijn nieuwsgierigheid en soms mijn voyeuristische neiging om te achterhalen waartoe mensen wel dan niet in staat zijn.

  3. Pingback: ps bij de vorige blogpost | reddend zwemmen

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s