moedwil, misverstand en twintig mandarijnen

P1020039

Ik lees What We See When We Read van Peter Mendelsund. Interessant boek – want ja, wat zien we voor ons wanneer we een roman lezen? Een vaag geheel en concrete details, zou ik zeggen. En hoe belangrijk zijn die details? Ik leg Mendelsund weg en lees het verhaal ‘Loo Lee’ van W.F. Hermans, uit de bundel Moedwil en misverstand. Onder invloed van What We See When We Read ben ik, zeker in het begin van het verhaal, uiterst bewust van wat ik nu eigenlijk voor me zie onder het lezen.

De hoofdpersonen van het verhaal zijn twee jongetjes, de broertjes Valentijn en Herbert. Ze worden als volgt geïntroduceerd:

Valentijn was vijf en Herbert zes. Valentijn’s oren stonden nogal wijd van zijn hoofd af, die van Herbert hadden zich al gerangeerd. Valentijn had krullen en dus waren zijn haren lang; zij hingen altijd in zijn ogen. Op Herberts hoofd groeide haast geen haar; wat hij had was kortgeknipt en stond rechtop.

Ik herlees de passage, maar vergeet onmiddellijk die kapsels, het is vroeg in het verhaal, ik kan die jongetjes nog niet uit elkaar houden. Het doet er ook niet toe, als ik verder lees, zie ik de scènes voor me zonder in te zoomen op het haar of de oren van de personages.

Nu ik achteraf de geciteerde passage nog eens lees, zie ik dat Hermans eigenlijk iets heel eenvoudigs doet: hij benadrukt door middel van oren en haren wie van de broertjes de jongste en de oudste is. Maar daar heb je het uiterlijk van de jongens helemaal niet voor nodig, de vermelding van de leeftijd is genoeg; en gaandeweg het verhaal blijkt uit gedrag en conversatie heel goed hoe de verhoudingen liggen.

Wat zie ik voor me? De jongetjes vaag, eerder als een genre dan als individuen. Als individuen ervaar ik ze, onder het lezen. Is lezen eerder ervaren dan zien? De omgeving die Hermans schetst – de goudkust van Almelo, het riviertje de Loo Lee, het bos – zie ik wel voor me, veel duidelijker dan de personages. Is dat wat we het duidelijkst zien onder het lezen? De decors? Dat lijkt op een bepaalde manier logisch: we vereenzelvigen ons met de personages, we zijn die personages tot op zekere hoogte; en onszelf zien we ook nooit scherp voor ons, ook niet in herinneringen. Maar de decors zijn we niet, daarin verplaatsen we ons niet; het zien daarvan is nodig om ze ons voor te kunnen stellen.

Alhoewel – dat laatste zou ook voor de bijfiguren moeten gelden: in hen verplaatsen we ons doorgaans niet, die moeten we dus ook helderder voor ons zien dan de hoofdpersonages. Dat lijkt toch niet het geval. Benieuwd of Mendelsund daar nog iets over schrijft.

Dat je de twee jongetjes niet meteen voor je ziet, ondanks de beschrijving van hun uiterlijk, komt ook omdat Hermans op dat punt van zijn verhaal teveel van ons verlangt: we moeten twéé jongetjes uit elkaar houden, op grond van hun namen, kapsels en oren. Verder zijn ze nog abstract voor ons: we hebben ze net ontmoet. Eén persoonsbeschrijving kunnen we nog net aan. Bij twee beginnen uiterlijke kenmerken door elkaar heen te lopen. Het is alsof op een drukke bijeenkomst onbekenden zich verdringen om zich aan je voor te stellen; probeer dan die namen maar eens te onthouden.

Let bij het citaat uit ‘Loo Lee’ ook op het eigenzinnige apostrofgebruik van Hermans: Valentijn’s oren. Een aantal decennia later zou hij stof tot discussie geven met titels als Filip’s sonatine, Homme’s hoest en Geyerstein’s dynamiek. Maar consequent is hij hier niet, in hetzelfde citaat schrijft hij: Herberts hoofd.

Voor de goede orde, want Hermans veranderde nog wel eens wat in herdrukken, ik citeer uit de tweede druk, uit 1961, een tweedehands exemplaar dat getuige de getypte naam op het door Anton Pieck ontworpen ex libris ooit nummer 338 was in het boekenbezit van een zekere W.F. Koch. Maar Koch was niet de eerste eigenaar: bij nader inzien blijkt hij zijn naam op een klein etiketje te hebben getypt, dat hij vervolgens in het naamvakje van de ex libris heeft geplakt, over de naam van de oorspronkelijke eigenaar van het boek heen. Die naam is met vulpen of balpen geschreven, en is niet te ontcijferen. Hoewel – nu ik er nog eens goed naar kijk, zie ik opeens toch  welke naam door W.F. Koch is overgeplakt: ‘W.F. Koch’, gevolgd door het nummer 338.

Er zit een los velletje in het boek, waarop in een redelijk net handschrift (waarschijnlijk dat van Koch) de inhoudsopgave van de bundel wordt opgesomd, vreemd genoeg met vermelding van het verhaal ‘Ezelsoren’, dat pas zou worden opgenomen in de vierde druk, die in 1966 verscheen. In potlood staan er verder nog wat losse aantekeningen op het vel, ‘5,99 vlees’ bijvoorbeeld. De mededeling ‘2,00 drop’ is doorgestreept, daaronder staat ‘6,– zuurtjes’. Maar het handschrift is onduidelijk, het kan ook dat Koch destijds voor zes gulden een zuiltje heeft gekocht. Op de andere kant van het vel staat een boodschappenlijstje, in hetzelfde handschrift:

1 brood, 2 zaagsel, 2x toiletzeep cadum, 1 sun, 3 tandpasta prodent, 10 perssinaasappelen, 20 mandarijnen, 3 pond grannies, 1 p. andijvie.

Een lijstje voor iemand die doorgaans de dagelijkse boodschappen aan anderen overlaat – bij de zeep en de tandpasta moeten de merknamen er voor hem bij geschreven worden. Hij woont niet alleen, die Koch, gezien de hoeveelheden die worden ingeslagen; zijn kinderen hebben knaagdieren. Onder de tandpasta staat een streep. Niet om het belang van die aanschaf te benadrukken, maar om de boodschappen die bij de supermarkt gehaald moeten worden af te scheiden van de rest, die bij de groenteboer moet worden aangeschaft. Twintig mandarijnen! Geen zwavelzuur, waarom zou hij ook, hij houdt zijn huisgenoten liever gezond, kijk eens met hoeveel vitamines hij thuiskomt.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in lezen en getagged met , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s