Een klein leven als literair experiment

P1020185

Mooi stuk van Joost de Vries in De Groene Amsterdammer van 12 mei over Een klein leven van Hanya Yanagihara, het boek dat iedereen nu aan het lezen is. Voor zover we in momenten leven, is dit het boek van het moment. Om de flaptekst te citeren (speciaal voor degenen die zich vooralsnog niet aan de hype hebben overgeleverd):

Vier studievrienden zoeken samen hun weg in New York: de charmante acteur Willem, de excentrieke kunstenaar JB, de getalenteerde architect Malcolm en Jude St. Francis. Jude is teruggetrokken, slim en raadselachtig, en zijn vrienden weten beter dan vragen te stellen over zijn verleden. Ze proberen zijn pijn te verlichten, maar naarmate de decennia verstrijken dringt zich de vraag op of Jude wel verlost kan worden van de demonen uit zijn verleden.

De Vries noemt de roman in zijn recensie ‘zonder twijfel een van de vreemdste literaire successen van de laatste paar jaar’ en zet het boek even later weg als ‘borderline slachtofferporno’. Hij verbaast zich over de lof die het boek van recensenten krijgt, maar moet toegeven dat het boek hemzelf ook raakt, maar dan als lezer, niet als criticus.

‘Dat een boek je raakt,’ besluit hij zijn stuk,

betekent nog niet dat het literair goed is. Je moet het effect niet voor de kwaliteit aanzien. De juryleden en recensenten zitten ernaast, maar die lezers die het boek naar de derde plek in de bestsellerlijst hebben geduwd kun je geen ongelijk geven. Het is een vreemdsoortig, uniek boek. Je moet het zelf lezen om te weten of je ervoor openstaat.

Vreemdsoortig en uniek is het boek zeker. Ik ben een van de recensenten die het boek prees; in mijn stuk over de shortlist van de Man Booker Prize (waar het boek op stond) voor NRC Handelsblad gaf ik Een klein leven vorig jaar oktober vier ballen. Dat deed ik als criticus.

Er valt veel over het boek te zeggen. Het gaat over vriendschap en liefde, en de ontoereikendheid daarvan. Het verleden dat Jude St. Francis voor zijn vrienden verzwijgt, blijkt vol te zitten met gruwelijke vormen van misbruik. Naarmate we door middel van flashbacks meer te weten komen over dat verleden, wordt de roman beklemmender en onweerstaanbaarder. De absolute eenzaamheid van Jude grijpt je naar de keel. Yanagihara laat overtuigend maar niet sentimenteel zien hoe iemands zelfbeeld door misbruik zo kan worden beschadigd, dat alle liefde en vriendschap van de wereld niet in staat zijn daar iets aan te doen. Die machteloosheid vormt de hartverscheurende kern van deze roman. (Dit is ongeveer wat ik er vorig jaar over schreef.)

Volgens mij kan je Een klein leven ook in literair opzicht geslaagd noemen. De Vries ergert zich aan het decor:

Het New York waar [de vier vrienden] leven is overigens eerder het New York uit een commercial dan uit het echte leven: er zijn stadswandelingen op zwoele zomeravonden, feestjes op dakterrassen, lange etentjes met diepgaande gesprekken in volle restaurants. Hoewel de roman zich over meerdere decennia afspeelt noemt Yanagihara geen politieke gebeurtenissen of culturele ontwikkelingen. Niemand is bang voor aids, voor terrorisme of om naar links geswiped te worden op Tinder.

Die vreemde, mysterieuze tijdloosheid vond ik nou net een van de kwaliteiten van het boek. Een klein leven speelt zich af in een tijdloos heden, dat toch drie, vier decennia omvat. In het begin heb je dat niet door, maar het effect van die ontbrekende tijd gaat gaandeweg steeds meer opvallen. Straks komt 9/11, denk je op een gegeven moment, hoe gaat dat de personages beïnvloeden, maar nee, de loop der geschiedenis bestaat niet in dit boek, alsof die dertig, veertig jaar zich in een bevroren moment afspelen. Het boek beslaat geen periode, het is een gevalsbeschrijving van een litteken dat niet is geheeld en waaruit nog steeds bloed opwelt.

De personages zijn inderdaad wat sjabloonachtig. Goedbeschouwd zijn ze net zo vaag als die tijdsspanne. Misschien dat daarom het lijden zo duidelijk naar voren komt – het is alsof dat het enige is waar echt op wordt scherp gesteld. De tijd is vaag, de personages zijn niet uitgesproken – maar juist daardoor kan het lijden schitteren. Het lijden is het echte personage, dat de anderen (het slachtoffer, de medelijdenden) leegzuigt, gebruikt om zichzelf te manifesteren. Ik zou niet weten waarom de effecten waarmee Yanagihara dit bereikt, niet literair genoemd zouden mogen worden. Zelfs de omvang van het boek is een literair effect: daardoor worden we gedwongen ons avonden-, dagenlang te verdiepen in Jude, en door die langdurige en diepgaande investering raken we zeer bij hem betrokken, worden we lid van de vriendengroep die zich om Judes welzijn bekommert en moet inzien dat hij niet te redden is.

En de stijl? Joost de Vries ergert zich aan de volgende passage uit het begin van het eerste hoofdstuk:

Ze zaten bij Pho Viet Huong in Chinatown, waar ze elke twee weken met elkaar aten. Het eten was er niet fantastisch – de pho smaakte verdacht naar suiker, het limoensap naar zeep, en naderhand werd er altijd wel íémand ziek – maar toch bleven ze er komen, uit gewoonte maar ook uit noodzaak. Bij Pho Viet Huong kreeg je voor vijf dollar een kom soep of een broodje, of je nam een van de hoofd­gerechten die acht á tien dollar kostten maar veel groter waren, zodat je de helft kon bewaren voor de volgende dag of als snack voor ’s avonds laat.

‘Dit is natuurlijk reuze interessant als je een budget-stedentrip naar New York maakt,’ schrijft hij, ‘maar met literatuur heeft het niets te maken.’

Hm. Aan de andere kant komen we uit deze vermeende toeristische informatie wel van alles te weten over de vriendenclub, en alle informatie is welkom, want zoals gezegd bevinden we ons op de eerste pagina’s van het boek. Het is de eerste keer dat we de vier vrienden samen zien, we leren dat ze vrienden zijn, dat ze regelmatig samen eten, dat ze niet rijk zijn (later zullen ze in heel andere gelegenheden eten), en de rest van de alinea (die De Vries niet citeert) geeft ook nog wat informatie over de (eet)gewoonten (en dus het karakter) van Malcom, Willem en JB.

Dit soort passages, overladen met alledaagse details, is uiterst functioneel, want het dient om ons die vriendengroep voor ogen te toveren – en vrijwel alléén die vriendengroep. De vier vrienden moeten zo beeldvullend worden dat we de rest van de wereld niet meer zien. Het gaat alleen om die vriendenclub, en alles in die vriendenclub draait om Jude St. Francis, en alles in Jude St. Francis draait om zijn lijden. Dat is waar we ons uiteindelijk met huid en haar aan uitleveren: beeldvullend lijden.

De stijl van Een klein leven lijkt me uiterst adequaat, zeer geschikt voor wat Yanagihara wil bereiken; meer aandacht voor de vorm zou daarvan afleiden. Form follows function: de vorm past bij het verhaal. Yanagihara wil (blijkbaar) direct op de emotie van de lezer inwerken. Ze slaagt daarin door de levens die ze beschrijft uit de tijd te halen, te isoleren en in een proefopstelling te plaatsen waarin bijna alles wordt opgeofferd aan het lijden. Het is een literaire proefopstelling en je zou Een klein leven een literair experiment kunnen noemen. Yanagihara doet er telkens een schepje boven op. Hoe ver kan je gaan voordat het sentimenteel wordt, of ongeloofwaardig, of saai? Elke lezer komt met een eigen antwoord, elke recensent ook.

Toevallig lees ik nu de gedichten van Jan Emmens. ‘Een wiel, dat draait. Ik niet, /  ik stuntel op twee benen / en noem dat Lopen, Gaan. / Sta ik toevallig stil, dan heet dat/ het standpunt dat ik inneem.’ Maar achter die vier ballen sta ik nog steeds.

 

 

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in lezen, recensie en getagged met , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Een reactie op Een klein leven als literair experiment

  1. TdeWinter zegt:

    Ik sluit mij aan bij Joost de Vries. Een verademing na al die juichende recensies. Het boek had minstens de helft aan pagina’s kunnen bevatten want oeverloze herhalingen, gebeurtenissen werden beschreven zonder enige diepgang. Ik heb mij door 5500 blz geworsteld maar spring nu over van alinea naar alinea, gaap…

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s